جاست كه هر كسى از ايشان پشت بر صاحبش كند ، و فرق ( 1 ) ميان تدبّر و تفكّر آن است كه « تدبّر » تصرّف دل باشد به نظر [ در عواقب و تفكّر تصرّف دل باشد به نظر ] ( 2 ) در دلائل . و حقيقت اختلاف آن باشد كه ممتنع باشند از آن كه يكى قايم بود مقام آن ديگر در آنچه راجع بود با ذاتشان چون سواد و بياض و سواد و حلاوت . و در معنى اختلاف اين جا سه قول گفتند : يكى آن كه ابو علىّ گفت : على حدّ واحد است از فصاحت و بلاغت هيچ در او ركيك و ضعيف و بد و مرذول نيست . زجّاج گفت : يعنى در او اختلاف نيست در اخبار غايبات ، و آنچه از احوال و اسرار شما خبر مىدهد همه اخبارش وفق مخبر است . قتاده و ابن زيد گفتند : در او تناقضى و تفاوتى نيست از جهت حقّى و باطلى . و اختلاف سه گونه باشد : اختلاف تناقض باشد ، و اختلاف تفاوت ، و اختلاف تلاوت . و آن دو اختلاف باتّفاق در قرآن نيست . و امّا اختلاف تلاوت از اختلاف قرّاء در او نه اختلافى است كه در او نقصى آرد ، بل همه بر منهاج حق و صواب است ، چون هر يكى را وجهى و دليلى و بيّنتى از كلام عرب هست ، پس بمثابهء آن است لاختلاف ( 3 ) فيه من هذه الجهة على هذا اللَّسان . و اختلاف كه در تازى آمد شد باشد ، هم موافق مذهب متكلَّمان است براى آن كه ايشان اكوان متضادّ گويند به اختلاف جهات و تضادّ اختلاف باشد و زيادة عليه . * ( وَإِذا جاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذاعُوا بِه ) * ، اين هم وصف منافقان است كه رسول - عليه السّلام - سريّتى را به جايى فرستادى و ايشان را ظفرى يا كسرى بودى ، منافقان بشتافتندى و آن خبر از صادر و وارد بپرسيدندى و با يكديگر بازگفتندى پيش از آن كه با رسول گفتندى ، و بعضى دگر گفتند : مراد ( 4 ) آن ارجاف است كه ايشان در مدينه افگندندى به نيك و بد بىبصيرتى ، چنان كه خداى تعالى گفت : وَ الْمُرْجِفُونَ فِي الْمَدِينَةِ . . . ( 5 ) ، و آن كه چنين چيزى گويد ايمن نباشد از آن كه

--> ( 1 ) . وز ، تب ، آج ، لب از . ( 2 ) . اساس ، مت : ندارد ، با توجّه به وز و ديگر نسخه بدلها افزوده شد . ( 3 ) . تب ، آج ، لب : لا اختلاف . ( 4 ) . مر از . ( 5 ) . سورهء احزاب ( 33 ) آيهء 60 .